Nhiệt miệng, lở miệng hay “đẹn” là vấn đề rất quen thuộc với nhiều người Việt, nhất là vào những giai đoạn căng thẳng, thức khuya hoặc ăn uống thất thường. Không ít người tự hỏi liệu hay bị nhiệt miệng có phải do “nóng trong” hay thực ra đang thiếu chất gì trong bữa ăn hằng ngày. Bài viết này tổng hợp các nhóm dưỡng chất thường được nhắc đến khi nói về sức khỏe niêm mạc miệng, đồng thời gợi ý cách điều chỉnh khẩu phần quen thuộc như cơm, canh, rau, trái cây theo hướng thực tế và dễ áp dụng. Thông tin chỉ mang tính tham khảo, người đọc nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi có triệu chứng kéo dài hoặc bất thường.
Mối liên hệ giữa dinh dưỡng và tình trạng hay bị nhiệt miệng
Nhiệt miệng thường là những vết loét nhỏ trong niêm mạc miệng, có thể xuất hiện ở mặt trong môi, má, lưỡi hoặc lợi, khiến việc ăn uống, nói chuyện trở nên khó chịu. Nhiều yếu tố được nhắc đến như cọ xát khi nhai, niềng răng, căng thẳng, thiếu ngủ, thay đổi nội tiết cho đến tình trạng dinh dưỡng chưa cân đối. Một số nghiên cứu và ý kiến chuyên môn cho rằng khẩu phần thiếu một vài vitamin nhóm B, folate, vitamin B12, sắt, kẽm hoặc vitamin C có thể liên quan đến sức khỏe niêm mạc và tần suất xuất hiện vết loét. Tuy nhiên, không phải ai bị nhiệt miệng cũng đều do thiếu chất, nên việc tự chẩn đoán và tự uống nhiều loại viên bổ sung có thể không thật sự cần thiết nếu chưa được đánh giá bởi chuyên gia.
Vitamin nhóm B và niêm mạc miệng: không chỉ là viên B-complex
Vitamin nhóm B là nhóm dưỡng chất thường được nhắc đến đầu tiên khi nói về người hay bị nhiệt miệng. Một số tài liệu chuyên môn ghi nhận tình trạng khẩu phần lâu ngày thiếu vitamin B2, B6, folate hoặc B12 có thể đi kèm các triệu chứng ở da và niêm mạc, trong đó có lở miệng hoặc viêm khóe miệng. Ở góc độ thực tế, thay vì chỉ nghĩ đến việc uống viên B-complex, nhiều chuyên gia khuyến khích xây dựng bữa ăn đủ ngũ cốc nguyên hạt, đạm tốt và rau xanh. Trong bữa cơm Việt, có thể ưu tiên gạo lứt hoặc gạo trộn các loại đậu, ăn thêm trứng, cá, thịt nạc, đậu phụ, đậu nành, cùng rau lá xanh đậm như rau ngót, cải bó xôi, mồng tơi. Đối với người ăn chay, việc lên kế hoạch nguồn vitamin nhóm B càng quan trọng, có thể cân nhắc trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng về nguy cơ thiếu vitamin B12.
Folate, vitamin B12 và sắt: nhóm dưỡng chất dễ bị bỏ quên
Folate và vitamin B12 có vai trò trong quá trình tạo máu và phân chia tế bào, từ đó liên quan đến sức khỏe niêm mạc ở nhiều cơ quan, bao gồm miệng. Một số bài báo y khoa cho rằng người có tình trạng thiếu folate hoặc B12 có thể gặp triệu chứng như niêm mạc miệng nhạy cảm, lưỡi đỏ bóng hoặc dễ xuất hiện vết loét. Sắt cũng là khoáng chất được nhắc đến trong bối cảnh lở miệng, vì khẩu phần nghèo sắt lâu ngày có thể đi kèm hiện tượng niêm mạc nhạt màu, dễ tổn thương. Trong bữa ăn quen thuộc, folate hiện diện nhiều ở rau lá xanh, các loại đậu, trong khi vitamin B12 lại chủ yếu có ở thực phẩm từ động vật như thịt, cá, trứng, sữa. Sắt từ thịt đỏ, gan, huyết, hải sản thường được hấp thu thuận lợi hơn so với sắt từ rau, đậu, nên những người ít ăn thịt hoặc phụ nữ có kinh nguyệt nên chú ý sắp xếp khẩu phần đa dạng, đồng thời hỏi ý kiến bác sĩ khi có dấu hiệu mệt mỏi, da xanh, chóng mặt kèm lở miệng kéo dài.
Kẽm và vitamin C: hỗ trợ da niêm mạc qua thực phẩm quen thuộc
Kẽm là vi chất tham gia vào hoạt động của nhiều loại enzym, có mặt trong quá trình tổng hợp protein và duy trì cấu trúc tế bào. Một số tài liệu dinh dưỡng mô tả khẩu phần thiếu kẽm lâu ngày có thể liên quan đến thay đổi ở da và niêm mạc. Với người hay bị nhiệt miệng, chuyên gia thường khuyến khích tăng cường thực phẩm chứa kẽm trong bữa ăn hơn là chỉ dựa vào viên bổ sung. Các lựa chọn gần gũi với người Việt gồm nghêu, hàu, tôm, cua, thịt bò, hạt bí, hạt điều, đậu nành. Vitamin C cũng thường được nhắc đến trong bối cảnh vết loét do liên quan đến quá trình hình thành collagen của mô. Trái cây giàu vitamin C mà khẩu vị Việt dễ chấp nhận gồm ổi, đu đủ, cam, bưởi, dâu tây, ớt chuông. Tuy nhiên khi đang có vết loét, những loại quả chua gắt có thể gây rát, nên nhiều người sẽ thấy dễ chịu hơn nếu ưu tiên trái cây ngọt dịu và dùng ở nhiệt độ mát.
Thói quen ăn uống và lối sống có thể làm nhiệt miệng tái diễn
Bên cạnh dinh dưỡng, thói quen sinh hoạt và kiểu ăn uống hằng ngày cũng thường được bác sĩ nhắc đến khi khai thác nguyên nhân hay bị nhiệt miệng. Ăn nhiều món chiên xào, cay nóng, uống nhiều rượu bia hay nước ngọt có gas có thể khiến niêm mạc bị kích thích, dễ tổn thương hơn khi vô tình cắn phải hoặc cọ xát với cạnh răng hay niềng. Thức khuya, căng thẳng kéo dài cũng được xem là yếu tố ảnh hưởng đến hệ miễn dịch, từ đó tác động gián tiếp đến sức khỏe niêm mạc. Nhiều người có thói quen tự mua nước mát, trà thảo mộc để “giải nhiệt”, nhưng sản phẩm đóng chai thường chứa khá nhiều đường, không phù hợp với người đang kiểm soát cân nặng hoặc đường huyết. Trong bối cảnh đó, việc duy trì giờ giấc ngủ nghỉ ổn định, uống đủ nước lọc, hạn chế thuốc lá và rượu bia thường được xem là nền tảng quan trọng không kém so với chuyện bổ sung dưỡng chất.
Gợi ý khẩu phần và lưu ý khi cân nhắc dùng viên bổ sung
Khi hay bị nhiệt miệng, nhiều người quan tâm nên ăn gì và cần kiêng những món nào. Trong giai đoạn đang đau rát, thường ưu tiên món mềm, nguội vừa phải như cháo, súp, bún phở nước trong, trứng hấp, đậu hũ non, rau luộc non để hạn chế ma sát. Thực phẩm quá cay, quá nóng, giòn cứng hoặc nhiều gia vị mặn dễ khiến vết loét đau thêm. Về dài hạn, bữa ăn đủ ngũ cốc nguyên hạt, đạm nạc, rau củ đa dạng màu sắc và trái cây tươi được xem là hướng đi bền vững để cung cấp các vitamin và khoáng chất đã nhắc đến. Viên bổ sung vitamin, khoáng chất có thể hữu ích trong một số trường hợp, nhưng việc tự ý dùng liều cao trong thời gian dài không phải lựa chọn an toàn cho tất cả. Tốt nhất người hay lở miệng nên trao đổi với bác sĩ khi có ý định dùng sản phẩm bổ sung, đặc biệt là người mang thai, người có bệnh nền hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc.
Khi nào nên đi khám thay vì chỉ nghĩ là thiếu chất
Không phải trường hợp lở miệng nào cũng chỉ đơn thuần liên quan đến chế độ ăn. Nhiều tài liệu y khoa lưu ý rằng những vết loét kéo dài hơn hai tuần, lan rộng, tái diễn rất thường xuyên hoặc đi kèm sốt, phát ban, sụt cân, khó nuốt, hạch cổ to… cần được bác sĩ thăm khám. Một số bệnh lý miễn dịch, thiếu máu, bệnh tiêu hóa hoặc các vấn đề ở răng miệng, niêm mạc cũng có thể bộc lộ dấu hiệu qua vùng miệng. Trong những tình huống này, tự kết luận rằng bản thân chỉ đang thiếu vitamin rồi cố gắng ăn nhiều trái cây hoặc uống thêm viên bổ sung có thể khiến việc chẩn đoán bị trì hoãn. Do đó, khi nhiệt miệng xuất hiện với tần suất bất thường hoặc đi kèm triệu chứng toàn thân, người đọc được khuyến khích sắp xếp đi khám răng hàm mặt hoặc bác sĩ chuyên khoa phù hợp để được tư vấn cá nhân hóa và an toàn.