Mắt khô rát là tình trạng rất quen thuộc với dân văn phòng, học sinh – sinh viên học online hay những người phải lái xe đường dài mỗi ngày. Cảm giác cộm như có cát trong mắt, rát, đỏ và mỏi khiến việc nhìn màn hình máy tính, điện thoại hay đọc sách trở nên khó chịu, thậm chí ảnh hưởng đến hiệu suất làm việc. Bài viết này tập trung vào các cách chăm sóc mắt khi bị khô rát ở góc độ sinh hoạt hằng ngày, giúp người đọc điều chỉnh thói quen, môi trường và biết lúc nào nên đi khám chuyên khoa. Tất cả nội dung chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn cá nhân của bác sĩ chuyên khoa.
Vì sao mắt dễ bị khô rát trong cuộc sống hiện đại?
Trong nhịp sống hiện đại, con người dành rất nhiều thời gian trước màn hình: báo cáo cho thấy nhiều nhân viên văn phòng ở các thành phố lớn có thể nhìn màn hình trên 8 tiếng mỗi ngày, chưa kể thời gian dùng điện thoại giải trí buổi tối. Khi tập trung nhìn gần, tần suất chớp mắt giảm đi, làm màng nước mắt bốc hơi nhanh hơn và bề mặt giác mạc bị lộ ra nhiều hơn. Ở những nơi có máy lạnh, gió quạt mạnh hoặc không khí ô nhiễm, tình trạng khô còn dễ nhận thấy hơn. Ngoài ra, người thường xuyên đeo kính áp tròng, phụ nữ trung niên, người có bệnh lý toàn thân như tiểu đường hay một số bệnh tự miễn cũng có xu hướng khó chịu vì khô mắt nhiều hơn. Hiểu được bối cảnh này giúp người đọc chủ động điều chỉnh thói quen thay vì chỉ trông chờ vào thuốc nhỏ mắt.
Điều chỉnh thói quen dùng màn hình và quy tắc 20-20-20
Một trong những cách đơn giản và thực tế nhất để chăm sóc mắt khô là giảm thời gian nhìn gần liên tục. Nhiều chuyên gia nhãn khoa khuyến khích áp dụng quy tắc 20-20-20 trong môi trường công sở hoặc khi học online: cứ sau khoảng 20 phút làm việc với máy tính, hãy rời mắt khỏi màn hình, nhìn ra xa khoảng 5–6 mét (tương đương 20 feet) trong khoảng 20 giây. Khoảng nghỉ ngắn này giúp cơ điều tiết của mắt thư giãn và nhắc người dùng chớp mắt nhiều hơn. Bên cạnh đó, nên ưu tiên chữ to, phông dễ đọc, tránh làm việc trong phòng quá tối hoặc quá sáng, vì mắt phải gắng sức để nhìn rõ hơn. Với những người hay cày phim hay chơi game, việc xen kẽ các khoảng nghỉ uống nước, duỗi người, nhìn ra ban công vài phút cũng là cách phù hợp với nhịp sống Việt Nam.
Tập chớp mắt chủ động và nghỉ giải lao hợp lý
Nhiều người khi tập trung vào màn hình thường gần như không chớp mắt, hoặc chớp rất ít mà không nhận ra. Điều này khiến nước mắt bốc hơi nhanh, bề mặt mắt dễ khô, gây cảm giác rát và châm chích. Một biện pháp đơn giản là tập chớp mắt đầy đủ và chậm rãi theo nhịp: nhắm mắt lại trong 2–3 giây, rồi mở ra, lặp lại vài lần mỗi khi nhớ ra. Có thể dán một tờ giấy nhắc “nhớ chớp mắt” cạnh màn hình, hoặc tận dụng mỗi lần chờ tải file, chờ cuộc gọi để đảo mắt nhìn xa và chớp mắt sâu. Ngoài ra, việc phân bổ thời gian làm việc – giải trí hợp lý, tránh làm việc liên tục nhiều giờ liền vào ban đêm, cũng góp phần giúp mắt bớt căng thẳng. Thói quen ngủ đủ giấc giúp bề mặt mắt được phục hồi tốt hơn sau một ngày hoạt động.
Chườm ấm vùng mắt và vệ sinh bờ mi đúng cách
Đối với nhiều người hay bị khô rát, nhất là cảm giác nặng mí, dính dính buổi sáng, chườm ấm vùng mắt là thói quen được nhiều bác sĩ mắt tại Việt Nam nhắc tới. Có thể dùng khăn sạch nhúng nước ấm, vắt khô vừa phải rồi đắp lên mắt đã nhắm kín trong khoảng 5–10 phút, kiểm tra kỹ để nhiệt độ chỉ ấm dễ chịu, không quá nóng. Nhiệt ấm giúp lớp dầu ở tuyến bờ mi loãng ra, phân bố đều lên bề mặt nước mắt, hạn chế bốc hơi. Sau khi chườm, có thể dùng bông tăm hoặc gạc sạch thấm dung dịch vệ sinh mi chuyên dụng lau nhẹ vùng bờ mi, loại bỏ ghỉ mắt và bụi bẩn. Người Việt thường trang điểm mắt hoặc dùng mascara dày nên càng cần giữ thói quen tẩy trang kỹ và vệ sinh mi mỗi tối để hạn chế kích ứng.
Điều chỉnh môi trường sống: máy lạnh, gió quạt và độ ẩm
Nhiều văn phòng, quán cà phê, phòng ngủ ở các thành phố dùng máy lạnh gần như cả ngày, điều này khiến không khí khô hơn và mắt dễ khó chịu. Khi phải làm việc lâu trong phòng máy lạnh, nên tránh để luồng gió thổi trực tiếp vào mặt, có thể đổi hướng gió lên trần hoặc sang bên. Một số người chọn đặt thêm máy phun sương hoặc chậu nước trong phòng để tăng độ ẩm tương đối, nhất là mùa khô ở miền Nam hoặc mùa nồm dùng điều hòa ở miền Bắc. Khi đi xe máy ngoài đường, việc đeo kính trong, kính râm hoặc kính trùm giúp giảm gió và bụi thổi vào mắt, giảm cảm giác khô rát sau quãng đường dài. Thói quen uống đủ nước trong ngày, hạn chế hút thuốc và khói thuốc thụ động cũng được nhiều chuyên gia khuyến nghị trong bối cảnh ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn.
Dinh dưỡng và sản phẩm hỗ trợ dưới góc nhìn thận trọng
Đối với những người quan tâm đến dinh dưỡng cho mắt, khẩu phần ăn của người Việt có thể tăng cường thêm cá biển, trứng, rau lá xanh đậm, bí đỏ, cà rốt, trái cây màu vàng – cam để bổ sung đa dạng vitamin và chất chống oxy hóa. Một số thực phẩm bổ sung trên thị trường có chứa lutein, zeaxanthin, omega-3… thường được quảng bá gắn với sức khỏe mắt, nhưng người dùng nên đọc kỹ nhãn, chọn sản phẩm rõ nguồn gốc và tham khảo ý kiến nhân viên y tế, đặc biệt nếu đang mang thai, cho con bú hoặc có bệnh nền. Thuốc nhỏ mắt, đặc biệt là loại có chất bảo quản hoặc có thành phần co mạch, không nên tự ý lạm dụng trong thời gian dài. Với tình trạng khô nhẹ, nhiều bác sĩ gợi ý ưu tiên nước mắt nhân tạo không chất bảo quản và sử dụng theo hướng dẫn chuyên môn. Tất cả lựa chọn này nên được xem như hỗ trợ thêm, không thay thế việc điều chỉnh thói quen và môi trường.
Khi nào nên đi khám bác sĩ chuyên khoa mắt?
Mắt khô rát có thể chỉ là biểu hiện thoáng qua do làm việc quá sức, nhưng cũng có thể liên quan đến một số bệnh lý bề mặt nhãn cầu hoặc toàn thân. Người đọc nên cân nhắc khám bác sĩ chuyên khoa mắt khi khô rát kéo dài nhiều tuần dù đã điều chỉnh thói quen, hoặc kèm theo đau nhức, chói sáng, sợ ánh sáng, mắt đỏ nhiều, chảy nước mắt liên tục, nhìn mờ, cảm giác cộm như có dị vật không giảm. Những người đang dùng thuốc toàn thân dài ngày, có bệnh lý như viêm khớp dạng thấp, lupus, bệnh tuyến giáp hoặc sau phẫu thuật mắt càng nên được theo dõi chuyên môn. Bác sĩ có thể đo thị lực, đánh giá bề mặt giác mạc, đo lượng nước mắt, xem xét tuyến bờ mi để đưa ra hướng xử lý phù hợp. Mọi thông tin trong bài này chỉ mang tính tham khảo chung, không thay thế chẩn đoán hay chỉ định cá nhân; khi có dấu hiệu bất thường, việc đi khám sớm luôn là lựa chọn an toàn.