Khi nhắc đến thực phẩm chức năng, nhiều người thường chú ý đến thành phần và công dụng mà bỏ qua hạn sử dụng và cách bảo quản. Tuy nhiên, chính hai yếu tố này lại ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng sản phẩm và trải nghiệm khi dùng. Hạn sử dụng cho biết trong khoảng thời gian nào nhà sản xuất còn kiểm soát được độ ổn định của sản phẩm nếu bảo quản đúng hướng dẫn. Bên cạnh đó, điều kiện bảo quản tại nhà, cách đóng nắp, tránh ẩm, tránh nhiệt cũng tác động đáng kể. Bài viết này tập trung vào việc giải thích hạn sử dụng, phân biệt các loại mốc thời gian trên bao bì và đưa ra các gợi ý bảo quản thực tế, phù hợp với thói quen sinh hoạt của người dùng Việt Nam.
Hạn sử dụng thực phẩm chức năng là gì?
Trên bao bì thực phẩm chức năng thường có dòng chữ ghi ngày sản xuất và hạn sử dụng, đôi khi kèm ký hiệu “EXP”, “Use by” hoặc “Best before”. Về bản chất, hạn sử dụng là khoảng thời gian mà nhà sản xuất đánh giá sản phẩm vẫn giữ được chất lượng ổn định, nếu được bảo quản đúng điều kiện ghi trên nhãn. Trong thời gian này, hàm lượng hoạt chất được duy trì ở mức đã công bố, hình dạng viên, màu sắc, mùi vị ít thay đổi đáng kể. Ở Việt Nam, thời hạn sử dụng của thực phẩm nói chung được định nghĩa là khoảng thời gian sản phẩm còn đảm bảo giá trị dinh dưỡng và an toàn trong điều kiện bảo quản khuyến cáo. Nhiều doanh nghiệp dựa trên các nghiên cứu độ ổn định ở điều kiện thường và điều kiện gia tốc để thiết lập mốc thời gian này, sau đó mới in lên bao bì.
Phân biệt “dùng đến ngày” và “dùng tốt nhất trước ngày”
Không phải mọi sản phẩm đều ghi hạn sử dụng theo cùng một cách, nên người tiêu dùng dễ bối rối. Một số bao bì ghi “dùng đến ngày” hoặc ký hiệu “Use by”, thường áp dụng cho những sản phẩm nhạy cảm hơn về độ an toàn. Với nhóm này, sau ngày ghi trên nhãn, nhà sản xuất không còn bảo đảm sản phẩm phù hợp cho việc sử dụng. Ngược lại, những sản phẩm ghi “dùng tốt nhất trước ngày” hay “Best before” thường nhấn mạnh khía cạnh chất lượng. Sau mốc này, sản phẩm có thể vẫn còn dùng được trong một khoảng thời gian, nhưng mùi vị, màu sắc hoặc độ ổn định có thể giảm dần. Khi đọc bao bì, người mua nên dành vài giây phân biệt hai nhóm cụm từ này để có cách sử dụng và bảo quản phù hợp hơn.
Vì sao không nên chủ quan với sản phẩm quá hạn?
Nhiều người cho rằng thực phẩm chức năng dạng viên hoặc bột trông vẫn bình thường thì có thể tiếp tục dùng dù đã qua ngày in trên nhãn. Trên thực tế, sau khi hết hạn, thành phần trong sản phẩm có thể bị biến đổi dần theo thời gian. Một số hoạt chất giảm hàm lượng, làm sản phẩm không còn ý nghĩa như ban đầu, số khác có thể bị oxy hóa hoặc hút ẩm dẫn đến vón cục, đổi mùi. Bên cạnh đó, bao bì sau thời gian dài chịu tác động của nhiệt độ và độ ẩm cũng không còn như lúc mới sản xuất. Tuy không phải mọi sản phẩm quá hạn đều gây ra vấn đề nghiêm trọng, nhưng việc tiếp tục sử dụng nằm ngoài phạm vi cam kết của nhà sản xuất. Đối với người có cơ địa nhạy cảm, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi, việc thận trọng với sản phẩm quá hạn càng quan trọng.
Điều kiện bảo quản chuẩn cho thực phẩm chức năng
Đa số thực phẩm chức năng được khuyến cáo bảo quản nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp và tránh nơi có nhiệt độ cao như cốp xe, gần bếp, cửa sổ nắng gắt. Nhiệt độ lý tưởng thường là nhiệt độ phòng ổn định, tránh sự thay đổi đột ngột trong ngày. Độ ẩm cao là nguyên nhân phổ biến khiến viên nén, viên nang bị mềm, chảy nước hoặc vón cục, vì vậy không nên để sản phẩm trong nhà tắm hoặc gần bồn rửa chén. Sau khi lấy sản phẩm, nên đóng chặt nắp để hạn chế không khí và hơi ẩm xâm nhập. Một số người có thói quen tách vài viên cho vào hộp nhỏ để mang theo, nhưng nếu hộp không kín hoặc để trong túi xách ngoài trời nắng thì độ ổn định cũng có thể giảm.
Có nên bảo quản trong tủ lạnh hay không?
Nhiều gia đình Việt Nam chọn để mọi loại thực phẩm, kể cả thực phẩm chức năng, vào tủ lạnh cho “chắc ăn”. Tuy nhiên, không phải sản phẩm nào cũng thích hợp với môi trường này. Tủ lạnh gia đình thường mở ra đóng vào nhiều lần, dẫn đến sự thay đổi nhiệt độ và độ ẩm liên tục, hơi nước có thể đọng lại trên bề mặt viên hoặc bột khi lấy ra ngoài. Một số dạng bao bì không kín có thể hút ẩm nhiều hơn khi liên tục chuyển từ lạnh ra nhiệt độ phòng. Nếu nhà sản xuất không hướng dẫn bảo quản lạnh, tốt hơn nên để sản phẩm ở nơi khô ráo, trong tủ kín, tránh ánh sáng. Ngược lại, với một số sản phẩm đặc biệt yêu cầu giữ lạnh trên nhãn, người dùng nên tuân thủ đúng hướng dẫn, không để ngoài nhiệt độ phòng quá lâu và tránh để gần ngăn đá.
Lưu ý quan trọng sau khi mở nắp
Thời gian “mở nắp” đôi khi quan trọng không kém hạn sử dụng in trên bao bì. Một số sản phẩm ghi rõ “dùng trong vòng X tháng sau khi mở nắp”, nhất là dạng siro, dạng nước uống liều nhỏ, hoặc bột pha có độ ẩm cao. Khi nắp đã mở, sản phẩm tiếp xúc nhiều hơn với không khí, vi sinh vật và độ ẩm trong phòng, nên tốc độ biến đổi cũng nhanh hơn. Người dùng nên ghi chú ngày mở nắp lên thân hộp hoặc vỏ ngoài để dễ theo dõi. Nếu mùi, màu, độ tan có sự thay đổi bất thường so với lúc mới dùng, nên cân nhắc ngưng sử dụng kể cả khi chưa đến hạn in trên nhãn. Tuyệt đối không dùng chung muỗng với thực phẩm khác, không đưa tay ướt vào trong lọ, vì các thói quen này làm tăng nguy cơ nhiễm bẩn cho phần sản phẩm còn lại.
Cách xử lý và thói quen tốt khi sản phẩm sắp hết hạn
Trong thực tế, không ít gia đình mua cùng lúc nhiều loại thực phẩm chức năng rồi để quên ở đáy tủ. Để hạn chế lãng phí, có thể sắp xếp sản phẩm sao cho những hộp có hạn sử dụng gần nhất được đặt phía trước, dễ nhìn thấy. Thỉnh thoảng nên kiểm tra lại tủ thuốc, tủ thực phẩm để phát hiện sớm các sản phẩm sắp đến ngày, từ đó có quyết định sử dụng hoặc ngưng mua thêm. Khi phát hiện sản phẩm đã quá hạn, nên đọc lại hướng dẫn của nhà sản xuất xem có ghi chú gì về việc xử lý. Thông thường, người dùng có thể bỏ sản phẩm vào túi kín, tránh để trẻ em và thú cưng tiếp cận, sau đó bỏ đúng nơi quy định theo hướng dẫn rác thải sinh hoạt tại địa phương. Không nên chia sẻ, tặng lại sản phẩm đã gần hết hạn cho người khác.
Lời nhắc về thông tin sức khỏe và ý kiến chuyên gia
Các thông tin liên quan đến hạn sử dụng và bảo quản trong bài viết này mang tính tổng quát, nhằm giúp người đọc hiểu rõ hơn về cách đọc bao bì và thói quen lưu trữ tại nhà. Từng dòng sản phẩm cụ thể có thể có hướng dẫn riêng về điều kiện nhiệt độ, độ ẩm hoặc thời gian sử dụng sau khi mở nắp. Vì vậy, trước khi quyết định dùng hoặc bỏ một sản phẩm còn phân vân, người tiêu dùng nên ưu tiên tham khảo nhãn gốc, tờ hướng dẫn kèm theo hoặc ý kiến dược sĩ, bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng. Đối với người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và trẻ em, sự tư vấn cá nhân hóa càng quan trọng. Thông tin trong bài chỉ nên xem như tài liệu tham khảo để hỗ trợ việc trao đổi với chuyên môn, không thay thế cho chẩn đoán hay lời khuyên y khoa.